Ép kim là dùng một khuôn kim loại khắc hình logo, nung nóng, ép một dải màng nhũ lên bề mặt; chỗ khuôn chạm vào, lớp nhũ tách khỏi màng và bám lại. Kết quả là logo ánh vàng, ánh bạc, ánh đồng hay màu bóng trên bìa sổ, hộp quà, thiệp, túi giấy, bìa da. Dập nổi và dập chìm dùng khuôn tương tự nhưng không có nhũ, chỉ ép cho vật liệu lồi lên hoặc lõm xuống theo hình logo.
Ba kỹ thuật này là cách làm quen thuộc của các món quà giấy và da cao cấp, vì chúng cho cảm giác sờ được, bắt sáng, khác hẳn hình in phẳng. Chúng cần khuôn làm riêng cho từng logo, kén chất liệu và có giới hạn về chi tiết. Bài này giải thích từ khuôn tới lỗi hay gặp, để bạn đặt đúng ngay lần đầu.
Khuôn ép kim: phần chi phí cố định và cũng là phần quyết định độ nét
Mọi kỹ thuật trong bài này đều bắt đầu từ khuôn. Khuôn là tấm kim loại được ăn mòn hoặc khắc để phần logo nổi lên, phần còn lại thấp xuống. Khuôn kẽm rẻ và làm nhanh, hợp lô vừa và nhỏ; khuôn đồng bền hơn, giữ nét sắc hơn qua nhiều lần ép, hợp lô lớn và chi tiết tinh; khuôn dập nổi nhiều tầng có thể tạo khối cong như điêu khắc nhưng làm công phu hơn hẳn. Chất liệu khuôn cụ thể và độ bền tuỳ xưởng.
Khuôn là chi phí cố định, làm một lần dùng cho cả lô, nên giống in lụa: đặt ít thì giá mỗi chiếc cao, đặt nhiều thì khoản khuôn chia mỏng. Điểm khác là khuôn ép kim có thể dùng lại nhiều năm nếu được cất giữ. Doanh nghiệp năm nào cũng làm sổ, hộp quà với cùng logo nên hỏi xưởng giữ khuôn, hoặc nhận khuôn về tự cất.
Khuôn cũng quyết định độ nét. Nét chữ quá mảnh trên khuôn kẽm có thể mòn hoặc không truyền đủ nhiệt, ra nét đứt; khoảng trống quá hẹp giữa hai nét có thể bị nhũ lấp. Kích thước khuôn tỷ lệ với kích thước logo, logo lớn diện tích kín cần lực ép và nhiệt độ đều trên cả mặt, khó hơn logo nhỏ dạng nét.
Ép kim, dập nổi, dập chìm khác nhau thế nào
Ba kỹ thuật hay được kết hợp với nhau, ví dụ ép kim kết hợp dập nổi để logo vừa ánh nhũ vừa nổi khối. Bảng dưới giúp bạn gọi đúng tên.
| Kỹ thuật | Kết quả | Hợp chất liệu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ép kim (ép nhũ) | Logo phủ nhũ bóng, phẳng hoặc hơi lõm | Giấy, bìa, da, giả da, một số nhựa | Nhiều màu nhũ: vàng, bạc, đồng, màu, ánh cầu vồng |
| Dập nổi | Logo lồi lên khỏi mặt | Giấy dày, bìa mềm, da | Cần cả khuôn đực và khuôn cái |
| Dập chìm | Logo lõm xuống, không màu | Da, giả da, bìa dày | Kín đáo, rất hợp bìa sổ da |
| Ép kim kết hợp dập nổi | Logo vừa ánh nhũ vừa nổi khối | Giấy mỹ thuật dày, hộp cứng | Cần khuôn đặc biệt, canh khớp kỹ |
| Dập chìm có nhũ | Logo lõm và phủ nhũ | Da, bìa sổ | Nhũ nằm trong lòng chữ, ít trầy |
Trên da thật, dập chìm không nhũ là lựa chọn kinh điển: không có gì để bong, logo tối màu hơn nền một chút vì da bị nén. Ép nhũ lên da cũng đẹp nhưng nhũ có thể mòn ở chỗ tay chà nhiều.
Chất liệu nào ép kim đẹp, chất liệu nào khó
Giấy mịn và bìa có cán màng mờ. Đây là nền dễ nhất, nhũ bám đều, nét sắc. Hộp quà bọc giấy cán màng mờ ép kim vàng là kiểu kết hợp phổ biến trên thị trường quà Tết.
Giấy mỹ thuật có vân, giấy kraft thô. Bề mặt sần làm nhũ không ăn đều vào chỗ lõm, có thể thấy lấm tấm. Giấy càng sần càng cần lực và nhiệt cao hơn, xưởng có kinh nghiệm sẽ điều chỉnh, nhưng nét quá mảnh trên giấy thô vẫn rủi ro.
Da thật và giả da. Da thật ép kim và dập chìm rất đẹp. Giả da có nhiều loại; loại mặt PU mỏng ép tốt, loại có lớp phủ bóng hoặc nhạy nhiệt có thể bị chảy, bóng loáng quanh logo. Cần thử trên đúng loại giả da trước.
Nhựa và vải. Một số nhựa ép được với nhũ chuyên dụng, nhưng kết quả không ổn định bằng giấy. Vải gần như không hợp ép kim truyền thống; logo ánh nhũ trên vải thường làm bằng decal nhũ ép nhiệt.
Bề mặt có ô vân dập sẵn. Bìa sổ da có vân hạt, vân sần nổi: logo đặt lên vùng vân sẽ bị đứt nét. Nhiều mẫu sổ có vùng phẳng dành cho logo, hãy đặt logo đúng vùng đó.
Màu nhũ và cách chọn hợp nhận diện
Màng nhũ có nhiều màu: vàng, bạc là phổ biến nhất, sau đó là vàng hồng, đồng, nhũ màu như đỏ, xanh, đen bóng, trắng, và nhũ ánh cầu vồng. Mỗi màu có nhiều sắc độ, vàng ánh xanh hay vàng ánh đỏ, bóng gương hay mờ xước. Khi duyệt, hãy xem tấm mẫu nhũ thật của xưởng chứ không chọn trên màn hình, vì ánh kim không hiện được qua ảnh.
Nhũ không pha theo mã màu như mực. Logo màu xanh thương hiệu khó có màu nhũ trùng khít, nên với ép kim, doanh nghiệp thường dùng phiên bản logo đơn sắc vàng hoặc bạc. Điều này cần được bộ phận quản lý thương hiệu đồng ý, nếu doanh nghiệp có quy chuẩn nhận diện.
Một cân nhắc thực tế: nhũ vàng bóng gương trên hộp đỏ là cách làm hộp quà Tết quen thuộc, trông trang trọng, nhưng cũng là kiểu ai cũng làm. Nếu muốn khác biệt, có thể thử dập chìm không nhũ trên nền giấy màu trầm, hoặc nhũ cùng tông với nền, ví dụ đen bóng trên giấy đen mờ, chỉ hiện khi nghiêng hộp bắt sáng. Kiểu kín đáo này hợp quà đối tác.
Logo có nhiều màu nhũ cần nhiều khuôn và nhiều lượt ép, mỗi lượt phải canh khớp, chi phí và rủi ro lệch tăng như in lụa nhiều màu.
Lỗi ép kim hay gặp và nguyên nhân
Lỗi ép kim thường thấy ngay bằng mắt, nên kiểm mẫu kỹ là bắt được phần lớn. Dưới đây là những lỗi bạn dễ gặp nhất.
- Thiếu nét, đứt nét: nhiệt hoặc lực không đủ, khuôn mòn, hoặc bề mặt sần; hay thấy ở chữ nhỏ và nét mảnh.
- Lem nhũ, nhũ bám ra ngoài viền: nhiệt quá cao hoặc màng nhũ không hợp chất liệu, làm nét bị bè.
- Lấm tấm lỗ nhỏ trong mảng đặc: mảng logo lớn ép không đều, bụi giữa khuôn và giấy, hoặc giấy không phẳng.
- Lệch vị trí: từng hộp, từng sổ logo xê dịch; do không có dưỡng canh hoặc phôi không đồng cỡ.
- Nhũ tróc khi cào nhẹ: nhũ không bám, thường do lớp cán màng hoặc lớp phủ trên giấy không hợp loại nhũ.
- Dập nổi bị rách hoặc nứt: giấy quá mỏng hoặc quá giòn cho độ sâu khuôn; mặt trái giấy lộ vết lồi khi đó là hộp có lót thì không sao, nếu là thiệp hai mặt thì cần tính tới.
Cách kiểm nhanh khi nhận: soi nghiêng dưới đèn để thấy chỗ thiếu nhũ, dán băng keo lên logo rồi giật, xem kỹ chữ nhỏ nhất. Nếu cùng một lỗi xuất hiện ở nhiều chiếc, đó là lỗi hệ thống của khuôn hoặc cài đặt, cần dừng lô để chỉnh chứ không chỉ loại vài chiếc. Giữ lại vài chiếc lỗi làm bằng chứng khi trao đổi với xưởng, đừng trả hết về.
Hiểu lầm hay gặp về ép kim và dập nổi
"Ép kim là phủ vàng thật." Lớp nhũ trong ép kim thông dụng là lớp kim loại bay hơi rất mỏng, thường là nhôm được nhuộm màu, phủ trên màng nhựa. Nó cho ánh vàng như kim loại nhưng không có giá trị vật chất của vàng. Không nên mô tả với người nhận là "mạ vàng" khi thực chất là ép nhũ.
"Logo càng to ép kim càng sang." Mảng nhũ lớn khó ép đều, dễ lấm tấm, và trên hộp quà trông nặng nề. Nhiều mẫu hộp cao cấp chỉ ép một logo nhỏ ở góc hoặc giữa nắp, để nền giấy làm phần còn lại. Kích thước vừa phải vừa đẹp vừa giảm lỗi.
"Đã có khuôn thì lô nào cũng giống lô nào." Khuôn giữ hình, nhưng màng nhũ, giấy, nhiệt độ và lực ép thay đổi theo lô. Một lô giấy mới có lớp phủ khác có thể cho nhũ bám khác. Lô sau vẫn cần một mẫu so với mẫu cũ trước khi chạy.
"Dập chìm và khắc laser trên da như nhau." Dập chìm nén da xuống, viền mềm, màu tối nhẹ; khắc laser đốt bề mặt da, viền sắc hơn, màu nâu đen và có mùi khét nhẹ lúc mới khắc. Dập chìm cần khuôn, khắc laser không cần. Lô lớn cùng một logo thường hợp dập; khắc tên riêng từng sổ thì hợp laser.
Đặt ép kim, dập nổi theo đúng trình tự
Vì có khuôn và thường gắn với sản phẩm giấy đi qua nhiều khâu (in, cán màng, ép kim, bồi hộp), thứ tự và thời điểm ra quyết định quan trọng hơn so với in kỹ thuật số.
- Chốt chất liệu bề mặt trước: loại giấy, có cán màng không, cán bóng hay mờ, loại da hay giả da. Ép kim phải chọn theo bề mặt này.
- Chuẩn bị logo vector đơn sắc, ghi rõ vùng nào ép kim, vùng nào dập nổi, vùng nào dập chìm, mỗi vùng một lớp riêng trong file.
- Chọn màu nhũ trên tấm mẫu thật của xưởng, ghi mã màu nhũ vào phiếu đặt hàng.
- Xác nhận vật liệu khuôn và ai giữ khuôn sau khi xong.
- Xin mẫu ép thật trên đúng phôi, kiểm theo danh sách lỗi ở trên.
- Với hộp quà, xác nhận ép kim làm trước hay sau khi bồi hộp; ép trên tấm phẳng trước khi bồi thường đều hơn ép trên hộp đã thành hình.
Nếu bạn đặt sổ, hộp làm sẵn của nhà cung cấp và chỉ ép logo lên, hỏi thêm vùng ép tối đa trên từng mẫu sổ và vị trí phẳng dành cho logo, vì nhiều mẫu có đường may, vân, khoá cài chiếm chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Ép kim và in nhũ vàng khác nhau ra sao?
Ép kim chuyển một lớp kim loại mỏng từ màng nhũ lên bề mặt, cho ánh bóng như kim loại thật. In mực nhũ vàng dùng mực có hạt ánh kim, cho màu vàng ánh nhẹ, không bóng gương. Ép kim trông cao cấp hơn nhưng cần khuôn; in mực nhũ làm cùng lượt in được nhưng hiệu ứng kém nổi bật hơn.
Khuôn ép kim dùng được bao lâu?
Tuỳ vật liệu khuôn, số lần ép và chất liệu bị ép. Khuôn đồng thường bền hơn khuôn kẽm. Nếu cất giữ cẩn thận, tránh ẩm và va đập, khuôn có thể dùng cho nhiều lô qua nhiều năm. Hỏi xưởng về độ bền dự kiến cho số lượng của bạn và ai cất khuôn.
Ép kim lên giả da có bị bong không?
Có thể, nếu loại giả da có lớp phủ không hợp nhũ hoặc ép sai nhiệt. Ép đúng thì nhũ bám khá tốt nhưng vẫn mòn dần ở chỗ cọ xát nhiều. Dập chìm không nhũ trên giả da bền hơn vì không có lớp gì để bong, nhưng giả da mỏng có thể không giữ vết lõm rõ như da thật.
Có ép kim được logo rất nhỏ trên bút hay thẻ không?
Ép kim cần mặt phẳng để khuôn áp đều, nên thẻ giấy, thẻ nhựa phẳng ép được, còn thân bút tròn thì khó. Logo rất nhỏ có nét mảnh dễ thiếu nét. Với bút và vật cong nhỏ, in pad hoặc khắc laser là lựa chọn hợp hơn.
Dập nổi có cần in màu kèm không?
Không bắt buộc. Dập nổi không màu, chỉ có khối nổi bắt sáng, là kiểu tinh tế hay dùng trên giấy trắng, giấy màu trầm. Có thể kết hợp dập nổi trùng với vùng in màu hoặc ép kim, nhưng khi đó việc canh khớp giữa vùng màu và vùng nổi phải chính xác, nên xin mẫu kỹ.
Vì sao ép kim trên giấy kraft trông không đều?
Giấy kraft có bề mặt thô, nhiều sợi và độ dày không đều, nên lớp nhũ chỉ bám ở chỗ khuôn tiếp xúc tốt, để lại lấm tấm. Có thể cải thiện bằng cách tăng lực, chọn nhũ hợp giấy thô, dùng logo nét đậm thay vì nét mảnh. Muốn mịn hoàn toàn thì chọn giấy mịn hơn.