Quyên góp thay quà tặng nghĩa là doanh nghiệp dành một phần hoặc toàn bộ ngân sách quà cho một tổ chức hay hoạt động cộng đồng, rồi gửi người nhận một tấm thiệp báo việc đó thay cho món đồ. Cách này hợp khi người nhận đã có đủ đồ, khi công ty muốn giảm vật phẩm, hoặc khi chính người nhận chọn như vậy. Nó không hợp khi áp đặt lên người đang mong một món quà cụ thể.
Bài này giúp người phụ trách quà quyết định có nên làm, làm cho nhóm người nhận nào, chọn tổ chức nhận thế nào cho minh bạch, chuẩn bị chứng từ ra sao ở mức nguyên tắc, và viết thông điệp cho người nhận sao cho chân thành mà không thành quảng bá. Các phần về thuế, kế toán chỉ là nguyên tắc; chi tiết cần hỏi kế toán và cơ quan thuế.
Khi nào quyên góp thay quà là lựa chọn hợp lý
Quyên góp thay quà hợp nhất khi người nhận là những người đã nhận rất nhiều quà vật phẩm mỗi mùa, như đối tác lâu năm, khách hàng doanh nghiệp lớn. Với họ, thêm một hộp quà ít tạo dấu ấn, trong khi một tấm thiệp nói rằng công ty đã thay mặt họ góp vào một việc cụ thể có thể được nhớ lâu hơn.
Nó cũng hợp với chương trình quà nhân viên khi được đưa ra như một lựa chọn: ai muốn nhận quà thì nhận, ai muốn chuyển phần quà của mình thành quyên góp thì chọn. Khi đó, quyên góp là quyết định của chính người nhận, không phải của công ty.
Không nên thay hoàn toàn quà bằng quyên góp cho những nhóm mà quà có ý nghĩa vật chất thật, như công nhân, nhân viên thu nhập thấp, cộng tác viên. Với họ, món quà Tết là một phần thu nhập và sự ghi nhận; quyết định quyên góp thay họ dễ bị hiểu là cắt phúc lợi. Cũng nên thận trọng với khách hàng mà văn hoá quan hệ coi trọng quà vật chất dịp lễ; có thể kết hợp một món nhỏ kèm thiệp quyên góp.
Các hình thức quyên góp thay quà hay gặp
Mỗi hình thức có điểm mạnh và việc phải làm riêng. Bảng dưới để bạn cân nhắc.
| Hình thức | Cách làm | Điểm cần kiểm |
|---|---|---|
| Quyên góp chung nhân danh toàn bộ người nhận | Công ty chuyển một khoản cho một tổ chức, thiệp báo chung cho mọi người | Tổ chức nhận minh bạch, có báo cáo sử dụng |
| Cho người nhận chọn nơi nhận | Danh sách hai ba tổ chức, người nhận chọn, công ty chuyển theo lựa chọn | Công thu lựa chọn, chứng từ cho nhiều nơi |
| Quyên góp hiện vật | Dùng ngân sách mua đồ dùng thiết yếu tặng trường, trạm y tế, nhà văn hoá | Hỏi đúng nhu cầu nơi nhận, biên bản bàn giao |
| Tài trợ một hoạt động cụ thể | Góp vào một công trình nhỏ, một quỹ học bổng, một đợt trồng cây có theo dõi | Có kế hoạch, tiến độ và báo cáo kết quả rõ |
| Lựa chọn trong danh mục quà | Quyên góp là một lựa chọn ngang hàng các món quà | Không gây áp lực, không công khai tên người chọn |
Hình thức càng cụ thể thì thông điệp gửi người nhận càng có sức nặng. "Công ty đã góp vào việc sửa mái một lớp học ở Gia Lai" dễ hình dung hơn "công ty đã ủng hộ quỹ từ thiện". Nhưng hình thức cụ thể cũng đòi hỏi theo dõi kỹ hơn để báo cáo đúng.
Quyên góp hiện vật: hỏi đúng nhu cầu trước khi mua
Nhiều công ty chọn quyên góp hiện vật vì muốn thấy rõ món đồ đi đâu: cặp sách, áo ấm, bàn ghế, tủ sách, đồ dùng cho trạm y tế. Cách này dễ kể và dễ kiểm, nhưng cũng dễ sai nhất nếu công ty tự quyết món đồ. Một trường đã đủ cặp sách nhận thêm ba trăm chiếc cặp sẽ phải cất kho, đúng thứ lãng phí mà chương trình quà bền vững muốn tránh.
Trước khi mua, hỏi trực tiếp nơi nhận: họ thiếu gì, bao nhiêu, quy cách nào, khi nào cần, ai sẽ nhận và ký xác nhận. Với trường học, hỏi theo cỡ tuổi học sinh; với đồ dùng cho người già, người khuyết tật, hỏi kỹ về kích thước và cách dùng. Nếu có thể, mua tại địa phương gần nơi nhận để giảm vận chuyển và hỗ trợ người bán ở đó.
Ví dụ giả định: một công ty ở Đà Nẵng dự định tặng áo ấm cho một trường ở vùng núi, nhưng khi hỏi thì trường cho biết đã đủ áo từ một đoàn khác, cái thiếu là kệ sách và đèn đọc cho phòng thư viện. Ngân sách được chuyển sang món đó, và thiệp gửi khách hàng kể đúng câu chuyện này. Không in logo công ty lên đồ quyên góp; một tấm biển hay dòng chữ nhỏ ghi nhận, nếu nơi nhận đồng ý, là đủ.
Chọn tổ chức hoặc nơi nhận cho minh bạch
Sai lầm lớn nhất của chương trình quyên góp thay quà là gửi tiền tới nơi không minh bạch, rồi không biết báo lại người nhận điều gì. Trước khi chọn, kiểm các điểm sau:
- Tổ chức nhận có tư cách pháp lý để tiếp nhận tài trợ, đóng góp không, hoạt động theo quy định về vận động, tiếp nhận và phân phối đóng góp tự nguyện hiện hành.
- Tổ chức có công bố cách sử dụng tiền, có báo cáo định kỳ, có người liên hệ cụ thể để hỏi.
- Mục đích sử dụng khớp với giá trị công ty muốn thể hiện và với nhóm người nhận quà.
- Tổ chức đồng ý cho công ty nhắc tên họ trên thiệp, và đồng ý về cách nhắc.
- Có thể cung cấp xác nhận hoặc chứng từ tiếp nhận phù hợp với yêu cầu của kế toán công ty.
- Với quyên góp hiện vật, nơi nhận đã xác nhận nhu cầu cụ thể, số lượng, quy cách.
Tránh chuyển tiền qua tài khoản cá nhân của người vận động, kể cả người quen, nếu không có cơ chế công khai rõ ràng. Với khoản lớn, nên để bộ phận pháp chế xem lại thoả thuận tài trợ.
Chứng từ và ghi nhận ở mức nguyên tắc
Khoản quyên góp thay quà được ghi nhận trên sổ sách khác với khoản mua quà. Chi mua quà có hoá đơn mua hàng; chi tài trợ, ủng hộ cần các giấy tờ khác như thoả thuận tài trợ, xác nhận tiếp nhận của tổ chức nhận. Việc khoản chi nào được tính vào chi phí hợp lý, cần điều kiện và hồ sơ gì, phụ thuộc quy định thuế hiện hành và từng trường hợp; cần hỏi kế toán công ty và cơ quan thuế, không suy từ chương trình của nơi khác.
Ở khâu chuẩn bị, người phụ trách quà nên làm ba việc: báo kế toán sớm về kế hoạch quyên góp để họ hướng dẫn hồ sơ, yêu cầu tổ chức nhận cung cấp giấy tờ đúng như kế toán cần, và lưu toàn bộ trao đổi, biên bản, xác nhận chuyển tiền trong hồ sơ chương trình.
Nếu cho nhân viên chọn chuyển phần quà của mình thành quyên góp, cần nói rõ đó là quyên góp của công ty nhân danh tập thể, hay là đóng góp cá nhân của nhân viên. Hai trường hợp có cách ghi nhận khác nhau; thống nhất với kế toán trước khi gửi lời mời chọn.
Viết thiệp báo người nhận cho chân thành
Tấm thiệp là phần duy nhất người nhận cầm trên tay, nên nó cần làm được việc của món quà: cho người nhận biết họ được nhớ tới. Mở đầu bằng lời cảm ơn người nhận vì mối quan hệ trong năm, không mở đầu bằng thành tích của công ty. Sau đó một hai câu nói rõ công ty đã góp vào việc gì, ở đâu, nhân danh ai.
Ví dụ giả định một đoạn thiệp: "Cảm ơn anh chị đã đồng hành cùng công ty trong năm qua. Năm nay, thay cho hộp quà, công ty đã dành phần quà của anh chị góp vào việc trang bị bàn ghế mới cho một điểm trường ở Gia Lai. Đầu năm tới, công ty sẽ gửi anh chị vài hình ảnh khi lớp học sử dụng." Câu cuối hứa một việc cụ thể và phải làm được.
Tránh ghi số tiền quyên góp trên thiệp gửi từng người, vì người nhận dễ đem ra so với giá trị món quà mình từng nhận, một phép so không ai muốn. Tránh dùng hình ảnh trẻ em, người hoàn cảnh khó khăn khi chưa có sự đồng ý và khi việc đó không thật sự cần. Tránh giọng tự khen.
Với đối tác nước ngoài, kèm bản tiếng Anh ngắn và giải thích một câu về bối cảnh, vì họ có thể không hình dung được một điểm trường vùng cao hay một thư viện xã ở Việt Nam trông thế nào. Một tấm ảnh chụp sau khi việc đã xong, gửi kèm cập nhật đầu năm, giúp họ thấy rõ hơn.
Quy trình một đợt quyên góp thay quà
Một quy trình mẫu, tính ngược từ ngày gửi thiệp:
- Quyết định nhóm người nhận áp dụng, quyên góp toàn bộ hay là một lựa chọn.
- Chọn tổ chức hoặc hoạt động nhận, kiểm minh bạch theo danh sách ở trên, thống nhất cách nhắc tên.
- Báo kế toán, thống nhất hồ sơ, giấy tờ cần có.
- Nếu cho chọn, gửi lời mời chọn kèm hạn chót, tổng hợp kết quả.
- Chuyển khoản hoặc bàn giao hiện vật, lấy xác nhận tiếp nhận.
- Gửi thiệp cho người nhận đúng dịp.
- Sau vài tháng, xin tổ chức nhận báo cáo kết quả sử dụng và gửi một cập nhật ngắn cho người nhận như đã hứa.
Bước cuối thường bị bỏ quên, nhưng chính nó làm cho quyên góp thay quà khác với một lời tuyên bố. Người nhận thấy việc thật đã diễn ra, và lần sau tin vào chương trình hơn.
Lưu toàn bộ hồ sơ của đợt quyên góp vào cùng chỗ với hồ sơ chương trình quà: danh sách người nhận thiệp, thoả thuận với tổ chức nhận, chứng từ chuyển tiền, báo cáo kết quả. Năm sau, người phụ trách mới có thể tiếp tục với cùng tổ chức hoặc đổi nơi khác dựa trên kết quả thật.
Câu hỏi thường gặp
Khách hàng có phật lòng khi nhận thiệp quyên góp thay quà không?
Có thể, nếu họ quen nhận quà vật chất và không được báo trước. Với khách hàng lớn, nhân viên phụ trách nên báo trước trong một cuộc gọi. Kết hợp một món nhỏ kèm thiệp quyên góp cũng là cách dung hoà khi chưa chắc phản ứng.
Có nên công bố chương trình quyên góp thay quà trên mạng xã hội không?
Có thể, nếu nêu đúng việc đã làm, có sự đồng ý của tổ chức nhận và không dùng hình ảnh người thụ hưởng khi chưa được phép. Tránh biến chương trình thành bài quảng bá, vì người nhận quà có thể cảm thấy mình bị dùng làm phông nền.
Quyên góp thay quà có được tính vào chi phí hợp lý không?
Tuỳ quy định thuế hiện hành và hồ sơ cụ thể của khoản chi. Không suy từ chương trình của công ty khác. Báo kế toán công ty từ khâu lên kế hoạch để họ hướng dẫn giấy tờ, và hỏi cơ quan thuế khi có điểm chưa rõ.
Nên chọn một tổ chức hay chia cho nhiều nơi?
Một nơi giúp thông điệp gọn và theo dõi dễ hơn. Chia cho nhiều nơi, hoặc cho người nhận chọn, tăng tính tham gia nhưng tăng công quản lý và chứng từ. Với chương trình nhỏ, một nơi minh bạch, có báo cáo rõ thường là đủ.
Có nên quyên góp thay quà Tết cho công nhân không?
Không nên thay hoàn toàn. Với công nhân và nhân viên thu nhập thấp, quà Tết có ý nghĩa vật chất và ghi nhận thật. Nếu muốn có yếu tố cộng đồng, có thể để quyên góp là một lựa chọn tự nguyện, hoặc công ty quyên góp thêm từ ngân sách khác, không cắt từ phần quà của họ.
Quyên góp thay quà cho đối tác là cơ quan nhà nước có ổn không?
Với người nhận có chức vụ trong cơ quan nhà nước, cần tuân thủ quy định về phòng, chống tham nhũng và quy định nơi người nhận làm việc. Khi chưa chắc, hỏi bộ phận pháp chế trước khi gửi bất kỳ hình thức quà hay thiệp nào.