Bảng chấm điểm nhà cung cấp quà tặng là một bảng tính nhỏ biến các ấn tượng rời rạc thành một kết quả có thể giải thích được: mỗi bên được chấm theo cùng các tiêu chí, mỗi tiêu chí có trọng số theo mức quan trọng với đơn đó. Nó không chọn thay bạn, nhưng giúp bạn chọn có căn cứ và trình bày được với người duyệt vì sao bên có giá không thấp nhất lại thắng.
Bài này đi qua cách chọn tiêu chí, cách đặt trọng số khác nhau cho đơn nhỏ, đơn lớn và đơn gấp, cách chấm sao cho hai người chấm ra kết quả gần nhau, và những cái bẫy khiến bảng chấm điểm trở thành thủ tục hình thức. Các con số trong bài là ví dụ giả định.
Khi nào cần chấm điểm, khi nào không
Với đơn nhỏ đặt lại ở nhà cung cấp quen, lập bảng chấm điểm là thừa. Bảng có ích khi có từ ba bên trở lên cùng tham gia, khi giá trị đơn đủ lớn để cấp trên hoặc phòng tài chính muốn biết lý do chọn, khi công ty có quy chế mua hàng yêu cầu so sánh, hoặc khi nhiều người cùng tham gia chọn và cần một ngôn ngữ chung.
Bảng cũng hữu ích khi bạn chọn nhà cung cấp cho cả năm, không chỉ cho một đơn. Lúc đó tiêu chí sẽ nghiêng về năng lực lâu dài như độ ổn định chất lượng, khả năng làm nhiều loại hàng, thái độ hợp tác, hơn là giá của một món cụ thể.
Một lợi ích ít được nhắc: bảng chấm điểm bảo vệ chính người phụ trách. Trong công ty, việc chọn nhà cung cấp đôi khi bị nghi có lợi ích riêng. Một bảng tiêu chí được thống nhất trước khi xem báo giá, chấm có căn cứ và lưu hồ sơ là cách đơn giản để minh bạch, kể cả khi người duyệt không hỏi.
Tiêu chí gợi ý và cách chấm từng tiêu chí
Dưới đây là bảy tiêu chí thường dùng cho đơn quà in logo. Bạn có thể bỏ bớt hoặc thêm tuỳ đơn, nhưng nên giữ dưới mười tiêu chí để việc chấm không thành gánh nặng.
| Tiêu chí | Chấm dựa trên | Thang ví dụ |
|---|---|---|
| Chất lượng mẫu | Hàng mẫu thật trên đúng vật liệu, so với yêu cầu | Từ một đến năm, năm là khớp yêu cầu, không lỗi nhìn thấy |
| Năng lực kịp hạn | Công suất đã hỏi, lịch giao đề xuất, mức bận trong mùa | Năm là có kế hoạch cụ thể và dư thời gian |
| Tổng chi phí | Báo giá đã tách đủ phôi, in, đóng gói, giao | Quy đổi về cùng mặt bằng rồi xếp hạng |
| Kiểm soát chất lượng | Câu trả lời về kiểm phôi, kiểm đầu lô, kiểm cuối lô | Năm là có quy trình và chấp nhận ghi vào hợp đồng |
| Minh bạch và pháp lý | Pháp nhân, hoá đơn, sẵn lòng cho xem xưởng | Năm là rõ ràng mọi mặt |
| Giao tiếp và phản hồi | Thời gian trả lời, đầu mối ổn định, cách hỏi lại | Năm là phản hồi nhanh, đầu mối nắm việc |
| Điều khoản thương mại | Lịch thanh toán, điều khoản đổi hàng, sở hữu file | Năm là chấp nhận các điều khoản quan trọng |
Mỗi ô chấm nên có một dòng ghi căn cứ, ví dụ: mẫu khắc rõ, viền logo hơi cháy ở một góc. Điểm không có căn cứ đi kèm là điểm khó bảo vệ khi bị hỏi lại.
Đặt trọng số theo loại đơn
Trọng số cho biết tiêu chí nào quan trọng hơn với đơn cụ thể. Không có bộ trọng số đúng cho mọi trường hợp; điều quan trọng là thống nhất trọng số trước khi mở báo giá, để không ai bị nghi chỉnh trọng số cho hợp với bên mình thích.
Ví dụ giả định với ba loại đơn. Đơn quà tri ân khách hàng cao cấp số lượng vừa: chất lượng mẫu và kiểm soát chất lượng chiếm phần lớn, chi phí chỉ chiếm một phần vừa phải. Đơn túi vải phát hội thảo số lượng lớn, yêu cầu kỹ thuật đơn giản: chi phí và năng lực kịp hạn được đẩy lên, chất lượng mẫu chỉ cần đạt mức đủ. Đơn gấp còn ba tuần: năng lực kịp hạn có trọng số lớn nhất, gần như là điều kiện loại.
Một cách làm gọn là đặt tổng trọng số bằng một trăm, chia cho các tiêu chí. Điểm cuối của mỗi bên là tổng điểm từng tiêu chí nhân trọng số rồi chia một trăm. Với bảng tính thông thường, việc này chỉ cần một công thức, không cần phần mềm riêng.
Nên có thêm một hai tiêu chí loại trực tiếp, không cộng điểm: không xuất được hoá đơn, không kịp ngày phát quà. Bên nào vi phạm tiêu chí loại thì dừng, dù các điểm khác cao bao nhiêu. Điều này tránh trường hợp một bên rất rẻ, rất đẹp nhưng không kịp hạn vẫn đứng đầu bảng.
Chấm sao cho hai người chấm ra gần giống nhau
Viết mô tả cho từng mức điểm. Thay vì để mỗi người tự hiểu ba điểm là thế nào, ghi rõ: ba điểm là đạt yêu cầu cơ bản, có lỗi nhỏ có thể sửa; năm điểm là khớp yêu cầu, không lỗi nhìn thấy. Mô tả càng cụ thể, điểm càng ít lệch giữa các người chấm.
Chấm độc lập trước, thảo luận sau. Nếu nhiều người cùng chấm, mỗi người chấm riêng rồi mới ngồi lại. Ngồi chấm cùng nhau từ đầu thì người nói to nhất thường quyết định điểm của cả nhóm.
Chấm theo từng tiêu chí qua mọi bên, không chấm từng bên qua mọi tiêu chí. Chấm chất lượng mẫu của cả bốn bên một lượt, rồi mới chuyển sang tiêu chí tiếp theo. Cách này giúp so sánh trực tiếp và giảm hiệu ứng ấn tượng chung về một bên lan sang mọi tiêu chí.
Che giá khi chấm chất lượng nếu có thể. Biết giá trước dễ khiến người chấm khắt khe với bên đắt hoặc dễ dãi với bên rẻ. Nếu quy trình cho phép, một người giữ báo giá riêng và chỉ đưa vào sau cùng.
Ghi lại mọi chỗ lệch lớn. Khi hai người chấm cùng một ô lệch nhau từ hai điểm trở lên, ghi lý do của mỗi người. Thường chỗ lệch cho thấy một thông tin mà người kia chưa biết.
Ví dụ giả định: ba bên cho một đơn túi vải hội thảo
Để thấy bảng hoạt động thế nào, xét một đơn giả định: túi vải in lụa hai màu, số lượng vài nghìn chiếc, cần trong năm tuần. Nhóm phụ trách thống nhất trọng số trước: chất lượng mẫu 20, kịp hạn 25, tổng chi phí 25, kiểm soát chất lượng 15, minh bạch 10, giao tiếp 5. Không bên nào vi phạm tiêu chí loại.
| Tiêu chí (trọng số) | Bên A | Bên B | Bên C |
|---|---|---|---|
| Chất lượng mẫu (20) | 4 | 5 | 3 |
| Kịp hạn (25) | 4 | 3 | 5 |
| Tổng chi phí (25) | 3 | 2 | 5 |
| Kiểm soát chất lượng (15) | 4 | 5 | 2 |
| Minh bạch, pháp lý (10) | 5 | 5 | 4 |
| Giao tiếp (5) | 4 | 4 | 3 |
| Điểm có trọng số | 3,85 | 3,70 | 3,95 |
Bên C đứng đầu nhờ rẻ và nhanh, nhưng điểm kiểm soát chất lượng chỉ là hai. Nhóm không chọn ngay bên C mà hỏi thêm: nếu C chấp nhận ghi quy trình kiểm cuối lô vào hợp đồng và cho xem xưởng, C được chọn; nếu không, A là phương án cân bằng hơn với khoảng cách điểm rất nhỏ. Đây đúng là cách bảng nên được dùng: chỉ ra chỗ cần hỏi, không quyết định thay người.
Những cái bẫy làm bảng chấm điểm mất tác dụng
Bẫy phổ biến nhất là chấm sau khi đã chọn xong trong đầu. Bảng chấm điểm lúc đó chỉ là thủ tục để hợp thức hoá, và người đọc tinh ý sẽ nhận ra ngay vì điểm của bên được chọn cao đều ở mọi ô. Cách tránh là thống nhất tiêu chí và trọng số trước khi gặp bất kỳ nhà cung cấp nào.
Bẫy thứ hai là quá nhiều tiêu chí. Mười lăm tiêu chí mỗi tiêu chí vài phần trăm thì không tiêu chí nào thật sự tạo khác biệt, kết quả cuối gần như do cảm giác chung quyết định. Bảy tiêu chí, trong đó hai ba tiêu chí có trọng số lớn, thường cho kết quả rõ hơn.
Bẫy thứ ba là coi điểm cao nhất là kết luận cuối. Nếu hai bên chênh nhau rất ít, đó là tín hiệu để xem kỹ lại những tiêu chí quan trọng nhất, hoặc chia đơn cho cả hai, chứ không phải chọn bên cao hơn một chút. Ngược lại, nếu bên đứng đầu có một điểm rất thấp ở tiêu chí quan trọng, cần cân nhắc dù tổng điểm cao.
Bẫy thứ tư là không dùng lại. Bảng chấm điểm của đơn trước là tư liệu quý cho đơn sau: tiêu chí nào thật sự phân biệt được các bên, tiêu chí nào ai cũng như nhau. Sau mỗi mùa, bỏ bớt tiêu chí không có tác dụng và thêm tiêu chí rút ra từ sự cố thực tế.
Dùng kết quả để trình duyệt
Người duyệt thường không có thời gian đọc toàn bộ bảng. Một trang tóm tắt rõ ràng giúp quyết định nhanh và ít bị hỏi lại.
- Ghi mục đích đơn, số lượng, ngày phát quà và ngân sách đã duyệt ở đầu trang.
- Liệt kê các bên đã xem xét và bên nào bị loại vì tiêu chí loại trực tiếp, kèm một dòng lý do.
- Đưa bảng điểm rút gọn: tên bên, điểm từng tiêu chí chính, tổng điểm có trọng số.
- Nêu đề xuất và lý do trong hai ba câu, đặc biệt nếu bên đề xuất không có giá thấp nhất.
- Nêu rủi ro chính của phương án đề xuất và cách giảm, cùng phương án dự phòng nếu có.
- Đính kèm bảng đầy đủ, báo giá, ảnh mẫu để người duyệt xem khi cần.
Sau khi đơn hoàn thành, mở lại trang tóm tắt và ghi thêm một dòng: thực tế bên được chọn làm có đúng như điểm đã chấm không. Dòng ghi này là cách tốt nhất để mùa sau chấm chính xác hơn.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí nên chiếm bao nhiêu phần trọng số?
Tuỳ đơn. Với đơn số lượng lớn, kỹ thuật đơn giản, chi phí có thể chiếm phần lớn; với quà tri ân cao cấp, chất lượng nên được ưu tiên hơn. Điều quan trọng là thống nhất trước khi xem báo giá và ghi lý do chọn mức đó.
Có cần chấm điểm khi chỉ có hai nhà cung cấp không?
Không bắt buộc, nhưng vẫn hữu ích nếu đơn lớn hoặc cần trình duyệt. Với hai bên, có thể dùng bảng so sánh theo tiêu chí mà không cần trọng số, chỉ ghi bên nào tốt hơn ở từng tiêu chí và vì sao.
Nhà cung cấp quen có nên được cộng điểm vì đã hợp tác lâu không?
Không nên cộng điểm chỉ vì quen. Thay vào đó, dùng dữ liệu thực tế từ các đơn trước để chấm các tiêu chí như kịp hạn, kiểm soát chất lượng. Nếu họ làm tốt thật, dữ liệu sẽ phản ánh điều đó.
Có nên gửi kết quả chấm điểm cho nhà cung cấp không được chọn không?
Không cần gửi toàn bộ bảng, nhưng một lời cảm ơn và nhận xét ngắn về điểm họ có thể cải thiện là cách giữ quan hệ tốt. Tránh tiết lộ báo giá hay thông tin của bên khác.
Một người phụ trách có tự chấm điểm được không?
Được, nhất là ở doanh nghiệp nhỏ. Khi đó càng cần mô tả rõ từng mức điểm và ghi căn cứ cho mỗi ô, để người khác đọc lại vẫn hiểu vì sao có điểm đó. Với đơn lớn, nên có ít nhất một người thứ hai xem lại.
Bảng chấm điểm có thay được việc xem mẫu và xem xưởng không?
Không. Bảng chỉ tổng hợp thông tin đã thu được; chất lượng của kết quả phụ thuộc vào chất lượng của việc hỏi, xem mẫu và xem xưởng trước đó. Chấm điểm dựa trên báo giá và lời giới thiệu thì kết quả cũng chỉ ở mức đó.