Ngân sách quà theo đầu người là cách tính tổng chi bằng cách đặt một mức tiền cho mỗi người nhận rồi nhân lên theo số người, thay vì lấy một khoản tổng rồi chia đều. Cách này buộc bạn trả lời câu hỏi khó nhất trước: mỗi nhóm người nhận đáng một phần quà cỡ nào, và vì sao.
Chia đều nghe có vẻ công bằng, nhưng trong thực tế khách hàng lớn nhận một món y như khách mua lẻ một lần sẽ thấy mình bị xem nhẹ, còn khách nhỏ nhận quà quá to lại thấy ngại. Bài này hướng dẫn cách chia người nhận thành nhóm, đặt mức cho từng nhóm và kiểm lại tổng, với ví dụ giả định để bạn hình dung.
Vì sao tính theo đầu người tốt hơn chia một khoản tổng
Khi ban giám đốc giao một khoản tổng, người phụ trách thường làm phép chia rồi đi tìm món quà vừa khoản đó. Cách này có hai vấn đề. Thứ nhất, không ai biết khoản tổng ban đầu có hợp lý không, vì nó không gắn với số người nhận. Thứ hai, mọi người nhận đều được đối xử như nhau trong khi mục đích tặng quà với mỗi nhóm rất khác.
Tính theo đầu người đảo ngược thứ tự: trước hết xác định nhóm, gán mức, nhân số người, rồi mới ra tổng. Tổng lúc đó có lý do đứng sau từng con số, và khi phải cắt giảm, bạn biết cắt ở nhóm nào thay vì cắt đều làm hỏng cả chương trình.
Cách này cũng giúp so sánh qua các năm. Tổng chi tăng có thể vì số khách tăng, chuyện tốt, chứ không phải vì quà đắt lên. Khi chỉ có một khoản tổng, hai lý do đó trộn lẫn và cuộc họp duyệt ngân sách dễ biến thành tranh cãi cảm tính.
Một điểm phụ nhưng hữu ích: mức theo đầu người dễ truyền đạt cho xưởng và nhà cung cấp. Bạn báo với xưởng "bộ quà nhóm này trong khoảng ngần này, đã gồm in và hộp" thay vì đưa con số tổng rồi để họ đoán nên làm bao nhiêu bộ.
Chia người nhận thành nhóm theo tiêu chí nào
Theo giá trị quan hệ, không theo chức danh người nhận. Một khách hàng đem lại phần lớn doanh thu nên ở nhóm cao dù người liên hệ chỉ là nhân viên mua hàng. Ngược lại, một đối tác có tên tuổi nhưng ít giao dịch có thể ở nhóm giữa. Tiêu chí nên dựa trên số liệu công ty có sẵn: doanh số, số năm hợp tác, mức độ phụ thuộc.
Theo mục đích của món quà. Quà tri ân khách lâu năm, quà chào khách mới và quà cảm ơn nhà cung cấp có mục đích khác nhau nên mức khác nhau, ngay cả khi giá trị giao dịch tương đương. Việc chọn loại quà theo từng mục đích có danh mục riêng trên trang; ở đây chỉ cần gắn mục đích để đặt mức tiền.
Không quá ba đến bốn nhóm. Nhiều nhóm thì nhìn có vẻ tinh tế nhưng vận hành rất mệt: mỗi nhóm một bộ quà, một mẫu thiệp, một danh sách giao. Thực tế ba nhóm cho khách hàng và một mức chung cho nhân viên là đủ với phần lớn công ty.
Nhân viên nên có một mức chung. Phân mức quà theo cấp bậc trong nội bộ dễ gây so bì. Nếu muốn ghi nhận người có thâm niên hay đóng góp lớn, hãy dùng dịp riêng như quà thâm niên, đừng phân tầng ngay trong đợt quà chung.
Ghi tiêu chí thành văn. Một dòng như "nhóm A: khách có doanh số năm trước vượt mức X hoặc hợp tác trên năm năm" giúp người khác trong công ty xếp nhóm mà không phải hỏi lại, và giúp giải thích khi có người thắc mắc vì sao khách này nhận quà khác khách kia.
Ví dụ giả định: chia mức cho một công ty phân phối 400 người nhận
Bảng dưới là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính. Mức tiền chỉ là đơn vị tương đối, không phải giá thật; bạn thay bằng con số phù hợp với ngành và với báo giá xưởng của mình.
| Nhóm | Tiêu chí ví dụ | Số người | Mức tương đối | Tỉ trọng trong tổng |
|---|---|---|---|---|
| A | Khách hàng chiến lược, đối tác chính | 30 | 5 đơn vị | Khoảng một phần năm |
| B | Khách hàng thường xuyên | 120 | 2 đơn vị | Khoảng một phần ba |
| C | Khách mới, khách giao dịch ít | 180 | 1 đơn vị | Khoảng một phần tư |
| Nhân viên | Toàn bộ nhân viên | 70 | 2 đơn vị | Khoảng một phần năm |
Nhìn bảng sẽ thấy một điều hay bị bỏ qua: nhóm A ít người nhưng chiếm phần đáng kể, còn nhóm C nhiều người nhưng mỗi phần nhỏ nên tổng vẫn lớn. Khi cần cắt giảm, giảm mức nhóm C một chút tiết kiệm nhiều hơn cắt hẳn vài khách nhóm A, và ít ảnh hưởng tới quan hệ quan trọng hơn.
Cũng nên kiểm tỉ lệ giữa các mức. Nếu nhóm cao gấp quá nhiều lần nhóm thấp, khách nhóm thấp tình cờ thấy quà của nhóm cao có thể phật lòng. Khoảng cách vừa phải, khác biệt nằm ở chất lượng và cách trình bày hơn là ở độ to của hộp.
Mức theo đầu người phải gồm cả chi phí đi kèm
Lỗi phổ biến nhất khi tính theo đầu người là chỉ tính giá món quà. Một phần quà gửi tới tay khách còn gồm phí in hoặc khắc logo, hộp và lớp lót, thiệp, công đóng gói, phí giao tới từng địa chỉ. Với quà nhỏ, tổng các khoản này có khi ngang hoặc hơn giá món quà. Bài về chi phí ẩn trong cùng danh mục đi chi tiết từng khoản.
Cách làm đúng là đặt mức theo đầu người là "chi phí tới tay người nhận", rồi trừ ngược ra phần còn lại cho món quà. Ví dụ giả định: mức nhóm B là 2 đơn vị, trong đó hộp và thiệp chiếm một phần, giao hàng một phần, còn lại mới là món quà. Khi làm việc với xưởng, bạn đưa con số phần còn lại đó chứ không đưa con số 2 đơn vị.
Chi phí giao khác nhau nhiều theo vị trí. Người nhận cùng thành phố có thể nhận tận tay qua nhân viên kinh doanh, còn khách ở Lâm Đồng hay Gia Lai phải gửi qua đơn vị vận chuyển. Nếu chênh lệch lớn, có thể tính phí giao thành một khoản riêng theo vùng thay vì nhét đều vào mức đầu người, để không ép chất lượng quà của nhóm ở xa.
Một lưu ý về số lượng: giá đơn vị từ xưởng thường giảm khi đặt nhiều, tuỳ xưởng. Vì vậy nhóm C đông người có thể được món tốt hơn mức tiền gợi ý, còn nhóm A ít người thì giá đơn vị cao hơn. Đưa số lượng từng nhóm cho xưởng ngay khi xin báo giá để có con số thật.
Các bước tính từ danh sách thô ra tổng ngân sách
Quy trình dưới đây làm được trên một bảng tính thông thường, mất chừng một buổi nếu danh sách khách đã có sẵn trong hệ thống bán hàng.
- Xuất danh sách người nhận dự kiến từ hệ thống khách hàng và danh sách nhân sự, loại người trùng (một người vừa là khách vừa là đối tác chỉ tính một lần).
- Thêm cột nhóm, xếp từng người theo tiêu chí đã ghi thành văn. Người khó xếp thì đánh dấu để trưởng phòng kinh doanh quyết.
- Thêm cột mức theo đầu người và cột vùng giao, để tính riêng phí giao nếu cần.
- Cộng theo nhóm để ra số người và tổng tiền mỗi nhóm, rồi cộng thành tổng ngân sách đợt quà.
- Cộng thêm một phần nhỏ cho quà dư, dùng khi có người nhận phát sinh hoặc quà hỏng cần thay.
- So tổng với ngân sách năm đã duyệt; nếu vượt, điều chỉnh mức của nhóm đông người trước khi tính chuyện bớt người nhận.
Bảng tính này nên giữ lại sau mùa quà. Năm sau chỉ cần cập nhật danh sách và mức, không phải xếp nhóm lại từ đầu. Lịch sử xếp nhóm cũng giúp trả lời câu hỏi "khách này năm ngoái nhận quà gì" khi nhân viên kinh doanh thay người.
Giữ mức ổn định qua các năm
Người nhận nhớ quà năm trước hơn bạn nghĩ. Một khách nhận bộ quà chỉn chu năm ngoái, năm nay nhận món nhỏ hơn hẳn, sẽ tự hỏi quan hệ có vấn đề gì. Vì vậy khi đã đặt mức cho một nhóm, nên giữ ổn định hoặc tăng chậm, tránh lên xuống thất thường theo kết quả kinh doanh từng năm.
Nếu năm nay công ty khó khăn và phải giảm, hãy giảm bằng cách đổi loại quà thay vì giảm rõ kích thước. Một món dùng hằng ngày, làm tốt, in logo kín đáo vẫn để lại ấn tượng tốt dù giá trị thấp hơn bộ quà lớn năm trước. Ngược lại, thu nhỏ đúng bộ quà cũ rất dễ bị nhận ra.
Cũng cần xem lại nhóm định kỳ. Khách nhóm C hai năm liền mua nhiều có thể lên nhóm B; khách nhóm A đã ngừng giao dịch nên chuyển xuống. Việc xếp lại nên làm một lần mỗi năm, trước khi lập ngân sách, và ghi lý do thay đổi để người khác hiểu.
Ba cách đặt mức và khi nào dùng cách nào
Không phải công ty nào cũng xếp nhóm theo doanh số. Dưới đây là ba cách đặt mức theo đầu người hay gặp, mỗi cách hợp một hoàn cảnh khác nhau.
| Cách đặt mức | Cách làm | Hợp với | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Mức đồng đều | Mọi người nhận cùng một mức | Quà sự kiện, hội nghị, quà nhân viên | Không phân biệt được khách quan trọng |
| Mức theo nhóm | Ba đến bốn nhóm, mỗi nhóm một mức | Quà Tết, quà tri ân khách hàng | Tốn công xếp nhóm, cần tiêu chí rõ |
| Mức theo tỉ lệ doanh số | Mức tăng theo giá trị giao dịch, có trần và sàn | Công ty có dữ liệu bán hàng tốt, nhiều khách | Dễ thành máy móc, quà khách lớn quá to |
Phần lớn công ty nên bắt đầu bằng mức theo nhóm. Mức theo tỉ lệ doanh số nghe khoa học nhưng dễ khiến quà khách lớn phình ra tới mức người nhận ngại, nhất là khi người nhận làm việc ở nơi có quy định chặt về nhận quà. Nếu dùng, luôn đặt trần cho mức cao nhất.
Mức đồng đều không phải là cách lười. Với quà phát tại sự kiện, nơi người nhận đứng cạnh nhau, phát quà khác nhau còn gây ngượng hơn là không phân biệt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên công khai mức quà theo nhóm cho nhân viên kinh doanh biết không?
Nhân viên kinh doanh cần biết khách của mình ở nhóm nào để chuẩn bị lời chào khi trao quà, nhưng không cần biết mức tiền cụ thể. Giữ mức tiền ở phòng phụ trách và kế toán giúp tránh việc nhân viên so sánh hoặc hứa hẹn với khách.
Một khách có nhiều người liên hệ thì tính bao nhiêu phần quà?
Thường chọn một phần quà chính cho người quyết định hoặc cho tập thể bên khách, cộng vài món nhỏ cho những người làm việc trực tiếp. Ghi rõ trong danh sách để không bỏ sót người hay gửi trùng, và để năm sau làm lại dễ dàng.
Mức quà cho nhân viên có nên cao hơn khách hàng không?
Không có quy tắc chung. Quà nhân viên là sự ghi nhận nội bộ và người nhận so với chính công ty năm trước, còn quà khách hàng so với các nhà cung cấp khác. Hai mức nên đặt độc lập theo mục đích, không cần so trực tiếp với nhau.
Nếu số người nhận tăng giữa chừng thì sao?
Dùng phần quà dư đã tính sẵn, hoặc lấy từ quỹ dự phòng của ngân sách năm. Nếu tăng nhiều, cần đặt thêm với xưởng và chấp nhận giá đơn vị có thể khác lô đầu, tuỳ xưởng, nên báo người duyệt ngay khi biết.
Quà tặng cho người nhận ở nước ngoài có tính theo cùng mức không?
Mức quà có thể giữ như nhóm tương ứng, nhưng chi phí gửi, thủ tục và hạn chế hàng hoá khác hẳn, nên tính phần giao thành khoản riêng. Một số món không gửi được hoặc gửi rất tốn, lúc đó đổi sang món nhẹ, gọn sẽ hợp lý hơn.