Quà tặng kèm khi bán hàng là món quà khách nhận được vì đã mua hàng hoặc dùng dịch vụ, gắn với một chương trình xúc tiến bán; còn quà biếu khách là món quà công ty tặng để giữ quan hệ, không đòi điều kiện mua. Hai loại trông giống nhau, có khi cùng một chiếc bình giữ nhiệt in logo, nhưng về bản chất là hai việc khác nhau, chịu những quy định khác nhau và được kế toán ghi nhận khác nhau.
Người phụ trách quà hay bị kéo vào loại thứ nhất mà không biết: phòng kinh doanh nói "khách nào chốt đơn trong tháng thì tặng bình", và bình đó lấy từ kho quà Tết. Bài này giúp bạn nhận ra lúc nào món quà đã chuyển từ quà biếu sang quà khuyến mại, những gì cần làm khác đi, và hỏi ai. Phần thủ tục chỉ ở mức nguyên tắc; quy định cụ thể bạn kiểm văn bản hiện hành và hỏi kế toán, pháp chế của công ty.
Hai loại quà khác nhau ở đâu
Bảng dưới so hai loại theo những điểm người vận hành cần quan tâm. Ranh giới trong thực tế có khi mờ; khi không chắc, hãy coi đó là câu hỏi cho kế toán và pháp chế, không tự xếp loại.
| Điểm so | Quà biếu, tri ân | Quà tặng kèm khi bán hàng |
|---|---|---|
| Điều kiện nhận | Không đòi mua hàng, do công ty chọn người nhận | Khách phải mua, đạt mức mua hoặc làm một việc theo thể lệ |
| Mục đích | Giữ quan hệ, cảm ơn, ghi nhận | Thúc đẩy bán hàng trong một khoảng thời gian |
| Người quyết định | Phòng phụ trách quà, ban giám đốc | Phòng kinh doanh, marketing theo kế hoạch bán hàng |
| Thể lệ công khai | Không cần | Thường cần thể lệ rõ: thời gian, điều kiện, số lượng |
| Thủ tục với cơ quan quản lý | Thường không có thủ tục riêng | Tuỳ hình thức và giá trị, có thể phải thông báo hoặc đăng ký theo pháp luật về khuyến mại |
| Hồ sơ kèm theo | Đề xuất, danh sách người nhận | Thể lệ, hồ sơ chương trình, danh sách khách đủ điều kiện |
Điểm mấu chốt là điều kiện nhận. Khi món quà phụ thuộc vào việc khách mua, nó đi vào vùng của hoạt động khuyến mại, dù công ty có gọi nó là "quà tri ân" đi nữa. Gọi tên không đổi được bản chất.
Vì sao người phụ trách quà cần biết ranh giới này
Thứ nhất là thủ tục. Hoạt động khuyến mại được pháp luật thương mại điều chỉnh, có những quy định về thông báo hoặc đăng ký tuỳ hình thức, về giá trị hàng tặng, về thông tin phải công khai cho khách. Nếu một chương trình "mua hàng tặng bình" chạy mà không ai lo phần này, công ty có thể gặp rắc rối khi bị kiểm tra. Người phụ trách quà không phải là người làm thủ tục, nhưng là người dễ nhìn thấy sớm nhất rằng quà đang được dùng cho mục đích bán hàng.
Thứ hai là sổ sách. Hàng tặng kèm khi bán và hàng biếu tặng có thể được kế toán ghi nhận theo những cách khác nhau, kéo theo yêu cầu khác nhau về hoá đơn cho phần hàng tặng và về chi phí. Nếu quà trong kho dùng lẫn cho hai mục đích mà không ghi lại, cuối kỳ kế toán không tách được, và phần việc dồn lại rất mệt.
Thứ ba là ngân sách. Quà khuyến mại nên lấy từ ngân sách bán hàng hoặc marketing của chương trình, không lấy từ ngân sách quà tặng quan hệ. Để lẫn, ngân sách quà tri ân hao hụt dần mà không ai thấy, tới mùa Tết thì thiếu.
Những tình huống ranh giới hay gặp
Tặng quà cho khách đã mua nhiều trong năm. Nếu cuối năm công ty chọn tặng quà cho những khách lớn như một lời cảm ơn, không thông báo trước điều kiện, thì gần với quà tri ân. Nếu đầu năm đã thông báo "khách đạt doanh số X sẽ được tặng quà", đó là một điều kiện mua hàng, gần với khuyến mại hơn. Cùng một món quà, khác cách công bố.
Quà phát ở hội chợ, triển lãm. Phát cho mọi khách ghé gian hàng, không đòi mua, thường được xem như quà quảng bá. Nếu chỉ phát cho khách ký đơn tại chỗ, đó là quà kèm điều kiện mua.
Quà cho khách mới ký hợp đồng. Một bộ quà chào mừng gửi sau khi khách đã ký là chuyện giữ quan hệ, nhưng nếu nhân viên kinh doanh dùng nó để "chốt" ngay trong cuộc đàm phán, bản chất đã khác. Nên có quy định nội bộ quà chào mừng gửi sau khi ký, không hứa trước.
Quà cho đại lý, nhà phân phối theo doanh số. Thưởng cho đại lý theo kết quả bán thường là một phần của chính sách bán hàng, có thể có hợp đồng riêng. Không xử lý như quà biếu thông thường; đưa phòng kinh doanh và kế toán cùng quyết.
Mã giảm giá, phiếu mua hàng tặng khách. Phiếu chỉ dùng được khi mua tiếp hàng của chính công ty là một công cụ bán hàng. Phiếu quà tặng mua của bên khác để biếu là chuyện khác; bài về phiếu quà tặng trong danh mục này bàn riêng.
Khi phòng kinh doanh muốn dùng quà để bán hàng
Tình huống này rất phổ biến và không có gì sai, miễn là làm đúng cách. Các bước dưới đây giúp tách bạch để không ai gặp rắc rối về sau.
- Yêu cầu phòng kinh doanh mô tả chương trình bằng văn bản: ai được quà, điều kiện gì, thời gian nào, bao nhiêu phần.
- Chuyển mô tả đó cho bộ phận pháp chế hoặc người phụ trách thủ tục, để họ xác định có cần thông báo, đăng ký hay công khai thể lệ không.
- Hỏi kế toán cách ghi nhận hàng tặng kèm và yêu cầu về hoá đơn cho phần hàng tặng, nếu có.
- Tách quà của chương trình thành một lô riêng trong kho, có phiếu xuất riêng, không lấy lẫn từ kho quà biếu.
- Ghi ngân sách của chương trình vào dòng bán hàng hoặc marketing, không vào ngân sách quà tri ân.
- Khi chương trình kết thúc, đối chiếu số quà đã phát với số khách đủ điều kiện, lưu cùng hồ sơ chương trình.
Phần lớn các bước trên không phải việc của người phụ trách quà, nhưng người phụ trách là người giữ kho quà và là chốt chặn cuối cùng. Khi có yêu cầu xuất quà, câu hỏi "quà này dùng cho chương trình nào" là đủ để tách hai loại.
Quà biếu khách lớn: giữ đúng tinh thần quà biếu
Ngay cả với quà biếu thuần tuý, vẫn có những ranh giới cần giữ. Quà biếu là cử chỉ giữ quan hệ, giá trị vừa phải, công khai trong nội bộ cả hai bên. Khi giá trị quà lớn bất thường, gửi riêng cho cá nhân người ra quyết định mua hàng bên khách, hoặc trao vào đúng lúc đang chọn nhà cung cấp, quà có thể bị hiểu là cách tác động tới quyết định. Nhiều công ty có quy định cấm hoặc giới hạn việc nhân viên nhận quà từ nhà cung cấp, và một món quà quá tay đặt người nhận vào thế khó.
Cách an toàn là gửi quà tới tổ chức hoặc tới nhóm làm việc thay vì chỉ một cá nhân, giữ giá trị trong mức thông thường của ngành, tránh thời điểm đang đấu thầu hay đàm phán, và luôn kèm thiệp ghi tên công ty, không gửi kín đáo. Nếu khách có quy định về nhận quà, tôn trọng quy định đó, kể cả khi điều đó nghĩa là không tặng.
Riêng quà cho người có chức vụ, quyền hạn trong cơ quan nhà nước, cần tuân thủ pháp luật về phòng, chống tham nhũng và quy định của nơi người nhận công tác.
Ghi nhận trong ngân sách và báo cáo
Cách đơn giản nhất để giữ ranh giới là có hai dòng ngân sách tách hẳn: quà quan hệ do phòng phụ trách quà quản lý, và quà bán hàng do phòng kinh doanh hay marketing quản lý theo từng chương trình. Cùng một món quà có thể đặt chung một lần với xưởng để được giá tốt, nhưng khi nhận về thì chia lô ngay và ghi rõ lô nào thuộc dòng nào.
Trong báo cáo cuối năm, tách hai loại giúp ban giám đốc đánh giá đúng. Quà bán hàng đo bằng hiệu quả chương trình bán, ví dụ số đơn tăng thêm trong thời gian chạy. Quà quan hệ đo bằng thứ khác, như tỉ lệ khách tiếp tục hợp tác hay phản hồi của người nhận. Trộn hai loại, cả hai phép đo đều sai.
Một lưu ý cho người làm marketing: quà tặng kèm in logo là cách quảng bá thương hiệu tốt, nhưng thông tin về quà trong quảng cáo phải đúng với món quà thật. Ảnh quảng cáo bình giữ nhiệt cao cấp mà khách nhận về chiếc bình khác loại thì vừa mất uy tín, vừa có thể vi phạm quy định về thông tin khuyến mại.
Ví dụ giả định: một kho quà bị dùng cho hai mục đích
Ví dụ giả định: một công ty bán thiết bị văn phòng ở Đồng Nai đặt 500 bình giữ nhiệt in logo làm quà Tết cho khách hàng. Tháng Mười, phòng kinh doanh chạy chương trình "khách đặt đơn trên một mức nhất định trong tháng được tặng một bình", lấy 120 chiếc từ kho. Không ai báo phòng hành chính, không ai hỏi kế toán, cũng không ai làm thể lệ.
Tới tháng Mười Hai, phòng hành chính đếm kho để chuẩn bị gửi quà Tết thì thiếu 120 chiếc. Đặt bổ sung giữa mùa cao điểm, xưởng báo giá đơn vị cao hơn lô đầu vì số lượng nhỏ và phải làm lại bản in, thời gian giao lại sát Tết. Kế toán thì không biết 120 chiếc kia nên ghi nhận thế nào, vì trên giấy chúng là quà biếu nhưng thực tế đã thành hàng tặng kèm bán hàng.
Nếu ngay từ tháng Mười, người giữ kho hỏi một câu "quà này dùng cho chương trình nào", mọi thứ đã khác: chương trình bán hàng có ngân sách và lô quà riêng, thủ tục được kiểm, kế toán ghi đúng ngay, còn quà Tết vẫn đủ. Câu chuyện giả định này không hiếm; nó lặp lại ở nhiều công ty vì kho quà thường là thứ ai cũng nghĩ mình được lấy.
Câu hỏi thường gặp
Tặng quà cho mọi khách đến dự hội nghị khách hàng có phải khuyến mại không?
Nếu quà phát cho mọi khách mời, không đòi mua hàng hay ký đơn, thì thường được xem là quà quan hệ, quảng bá. Nếu chỉ khách ký hợp đồng tại hội nghị mới nhận, đó là quà có điều kiện mua. Khi không chắc, hỏi pháp chế trước khi công bố.
Ai chịu trách nhiệm làm thủ tục khuyến mại trong công ty?
Thường là phòng kinh doanh hoặc marketing, người lập chương trình, phối hợp với pháp chế hoặc kế toán. Người phụ trách quà không làm thay, nhưng nên hỏi xem thủ tục đã xong chưa trước khi xuất quà cho chương trình.
Quà tặng kèm có cần xuất hoá đơn không?
Tuỳ hình thức và quy định hiện hành, hàng tặng kèm có thể phải lập hoá đơn hoặc có cách ghi nhận riêng. Đây là câu hỏi chuyên môn của kế toán, nên đưa mô tả chương trình cho kế toán xem trước khi chạy, đừng để tới cuối kỳ.
Có thể dùng quà Tết còn dư làm quà khuyến mại không?
Về vận hành thì được, nhưng phải xuất kho có ghi chép rõ sang chương trình mới và để kế toán biết, vì mục đích đã đổi. Không nên lặng lẽ lấy quà dư cho chương trình bán hàng rồi để sổ quà tri ân thiếu mà không ai giải thích được.
Giá trị quà biếu bao nhiêu thì được xem là vừa phải?
Không có con số chung, vì phụ thuộc ngành, quan hệ và quy định của bên nhận. Cách thực tế là xem quy định về nhận quà của khách nếu họ công khai, và giữ mức sao cho người nhận không thấy khó xử khi khai báo với công ty mình.